Jak mówić o Afryce? O wrażliwości kulturowej i językowej

Zagadnienia:
• Władza polityczna, demokracja i prawa człowieka
• Różnorodność i stosunki międzykulturowe

Czas trwania:
• 45 minut

Pytanie kluczowe:
• Jak mówić o innych kulturach i o odmienności?

Cele zajęć:
• Zastanowisz się nad własnym stereotypowym myśleniem i przeanalizujesz, na czym polega mechanizm stereotypizacji.
• Zapoznasz się z felietonem kenijskiego pisarza – Binyavangi Wainainy.
• Wyjaśnisz, czym jest ironia i na czym polega ironiczny charakter omawianego felietonu.
• Poznasz figury retoryczne: antyfraza, sarkazm, persyflaż.

Metody:
• Burza pomysłów
• Praca z tekstem literackim

Formy pracy:
• Praca indywidualna
• Praca w parach

Środki dydaktyczne i materiały:
• Załączniki

Przebieg zajęć:
1. Przeprowadź krótką burzę pomysłów, prosząc młodzież o zapisanie na kartkach lub w zeszytach trzech pierwszych skojarzeń, jakie przychodzą im na myśl, gdy słyszą słowo „Afryka”. Odsłuchaj odpowiedzi na forum klasy.

2. Wyjaśnij, że podobne ćwiczenie przeprowadzono w grupie uczniów i uczennic z Kenii, Nigerii, Senegalu i Beninu – poproszono ich, żeby powiedzieli, z czym kojarzy im się Europa. Odczytaj stwierdzenia (załącznik nr 1; możesz je również skserować i rozdać), a następnie zapytaj młodzież:

• Czy zgadza się z tymi stwierdzeniami na temat Europejczyków i Europejek?
• Jak się czuła, słysząc te stwierdzenia na temat Europejczyków i Europejek?

Zwróć uwagę młodzieży na fakt, że sposób, w jaki ludzie patrzą na inne kultury czy w ogóle na inność, wynika z wielu czynników – uwarunkowań historycznych, częstotliwości wzajemnych kontaktów, znajomości specyfiki danej grupy, społeczności lub jej kultury, stereotypów funkcjonujących na jej temat itp. W przypadku części krajów Afryki wpływ na postrzeganie Europy i jej mieszkańców i mieszkanek miały m.in.: kontakty handlowe, w tym proceder handlu niewolnikami, misje chrześcijańskie oraz kolonializm. Na przykład w Beninie po dzień dzisiejszy obcokrajowcy bywają traktowani z pewną dozą nieufności – nie wiadomo bowiem, jakie są ich intencje; świadczą o tym np. różne określenia na obcokrajowców używane w Beninie: „zo djè agué” (w języku fon oznacza to dosłownie „ogień nadciąga nad wybrzeże”), „oyinbo” (w języku yoruba – „bez skóry”, „biały”). Informacje pochodzą od Jacoba Sovoessiego, pedagoga z Beninu

3. Wróć do burzy pomysłów, od której rozpoczęła się lekcja. Poproś, żeby młodzież jeszcze raz spojrzała na swoje notatki i po zapoznaniu się ze spostrzeżeniami grupy Afrykanów/Afrykanek na temat Europy zastanowiła się:

• W jakim stopniu wydaje się jej, że wypisane wcześniej skojarzenia są prawdziwe?
• Jak mogą się czuć osoby, o których pisze się, mówi lub myśli w taki sposób?

4. Poproś młodzież o przypomnienie, czym jest ironia i podanie kilku przykładów, które to zilustrują. Wyjaśnij, że za chwilę przeczytacie ironiczny felieton kenijskiego pisarza Binyavangi Wainainy pt. „Jak pisać o Afryce” i będziecie wyszukiwać w nim przykładów ironii.

5. Rozdaj uczniom i uczennicom felieton Binyavangi Wainainy (załącznik nr 2). Poproś, aby każdy akapit odczytywała inna osoba i za każdym razem omawiajcie wspólnie daną część tekstu, zastanawiając się, co jest przedmiotem ironii i jaka była intencja autora. Sprawdźcie, czy autor zastosował którąś z wymienionych figur retorycznych: antyfrazę (użycie wyrazu przeciwstawnego), sarkazm (gorzka ironia godząca w adresata), persyflaż (szyderstwo pod pozorem uprzejmości).

6. Na podstawie przeczytanego tekstu i własnych refleksji odpowiedzcie na pytanie kluczowe: Jak mówić o innych kulturach i odmienności? Możecie stworzyć wspólną listę wskazówek.

Praca domowa:
1. Poleć uczniom i uczennicom, by przeczytali dziesięć wskazówek z publikacji wydanej przez Fundację „Afryka Inaczej” pt. „Jak mówić i pisać o Afryce” i zastanowili się, które z nich są zbieżne z przekazem, jaki daje w swoim felietonie Binyavanga Wainaina.
2. Zachęć, by młodzież przeczytała poradnik „Jak mówić i pisać o Afryce” – uczniowie i uczennice mogą dobrać się w pary i wówczas każda para czyta jeden felieton będący rozwinięciem danej wskazówki (każdy ma około jedną stronę długości). Na kolejnych zajęciach młodzież prezentuje podsumowanie każdego z felietonów w dowolnie wybranej przez siebie formie.

Źródła:
Binyavanga Wainaina, „Jak pisać o Afryce”, Granta nr 92, 2005.
„Jak mówić i pisać o Afryce?”, Fundacja „Afryka Inaczej”, Warszawa 2011: http://afryka.org/afryka/jak-mowic-i-pisac-o-afryce-,news/
„Radzenie sobie ze stereotypami. Z mojej perspektywy” w: Świat na wyciągnięcie ręki. Scenariusze zajęć z zakresu edukacji globalnej na godziny wychowawcze, CEO 2011: http://bit.ly/ceo_z_mojej_perspektywy.
„Afryka w reklamie”, Projekt: Jak urządzić świat?, CEO 2013: http://bit.ly/ceo_Afryka_w_reklamie.
www.afryka.org

Załączniki:
Załącznik nr 1 – Jak młodzi Afrykanie widzą Europę?
Załącznik nr 2 – Tekst literacki: „Jak pisać o Afryce”, Binyavanga Wainaina