Północ dla Południa — nie „dobrodzieje”, ale partnerzy

Cele:
Uczeń powinien:
• wyjaśnić, co to jest wskaźnik rozwoju społecznego HDI,
• określić miejsce Polski wśród innych państw na podstawie wskaźnika HDI i wynikające z tego obowiązki,
• objaśniać, na czym polega prawo do rozwoju,
• wykazać związek między realizacją prawa do rozwoju a pomocą rozwojową,
• wykazać różnicę między pomocą rozwojową a humanitarną.

Metody, techniki, formy pracy:
Dyskusja, mini-wykład, praca z tekstem, praca z mapą

Materiały pomocnicze:
• Materiał pomocniczy nr 1 — Wskaźnik HDI
• Materiał pomocniczy nr 2 — Polska w światowej czołówce
• Materiał pomocniczy nr 3 — HDI (mapa)
• Materiał pomocniczy nr 4 — Milenijne cele rozwoju a prawa człowieka
• Materiał pomocniczy nr 5 — Perspektywa praw człowieka w rozwoju

Przebieg zajęć:

1. Poproś uczniów, aby wymienili kilka — ich zdaniem — najbogatszych i najbiedniejszych krajów świata. Po za¬pisaniu propozycji na tablicy zapytaj, gdzie umieściliby Polskę i dlaczego. Poproś o wyjaśnienie, na podstawie
czego określili kraje jako biedne, a inne — bogate. (5’)

2. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 1. Poproś o zapoznanie się z nim i odpowiedź na pytanie, jakie czynniki wpływają na ustalenie wskaźnika rozwoju społecznego HDI. Ważne, by zrozumieli, że wskaźnik nie ma jedynie wymiaru czysto ekonomicznego, bo opiera się na kilku czynnikach, nie tylko na wysokości dochodu. (5’)

3. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 2. Po przeczytaniu go przez uczniów zadaj kilka pytań do tekstu:
a) Ile państw uwzględniono w raporcie?
b) Jaką pozycję ma Polska pod względem rozwoju społecznego?
c) W jakiej grupie państw znalazł się nasz kraj?
d) Jaka zmiana — w przypadku Polski — nastąpiła w porównaniu z poprzednim raportem?
e) Jakie kraje stanowią czołówkę na tej liście, a które są na końcu?
f) Na ile trafnie określiliście państwa najbogatsze i najbiedniejsze w stosunku do listy z raportu?
g) Jak zmiana w rozwoju państw nastąpiła na przestrzeni ostatnich 40 lat?

4. Możesz też wykorzystać mapę dla zobrazowania ogromnych różnic rozwojowych między poszczególnymi państwami (Materiał pomocniczy nr 3). Przy tej okazji poproś o przypomnienie znaczenia określeń: globalna Północ i globalne Południe. Zwróć uczniom uwagę na to, że pojęcie to jest mniej wartościujące i bardziej aktualne niż terminy „trzeci świat” i „kraje rozwijające się”. (10’)

5. Powiedz, że tak wysoka pozycja Polski zobowiązuje ją do pomocy rozwojowej, której celem jest likwidacja ubóstwa. Wynika ona z prawa człowieka do rozwoju, które należy do tzw. praw III generacji związanej ze wzrastającą współzależnością państw w procesach postępującej globalizacji świata. Zalicza się do niej też prawo do pokoju, prawo do bezpiecznego środowiska, prawo do korzystania ze wspólnego dziedzictwa ludz-kości. Podkreśl, że prawa trzeciej generacji mogą być urzeczywistniane stopniowo i jedynie wspólnym wysił kiem społeczności międzynarodowej. Prawo do rozwoju zostało sformułowane i przyjęte na forum między-narodowym po kilkudziesięciu latach dyskusji. W 1986 roku ONZ proklamowała Deklarację prawa do rozwoju, która w artykule pierwszym opisuje rozwój jako nienaruszalne prawo człowieka. Przyjęcie prawa do
rozwoju miało przełomowe znaczenie dla rozumienia pomocy rozwojowej. Ważne, by uczniowie zrozumieli, że konsekwencją prawa do rozwoju jest fakt, że kraje najuboższe mają prawo do pomocy ze strony krajów bogatszych, a kraje bogate mają obowiązek udzielania wsparcia krajom biedniejszym w redukcji ubóstwa. W ten sposób pomoc rozwojowa przestała być jedynie oznaką dobrej woli państw bogatych, ale stała się ich zobowiązaniem na arenie międzynarodowej. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na rozróżnienie pomocy humanitarnej od pomocy rozwojowej, które to pojęcia są często uważane za tożsame. Wyjaśnij, że główną cechą pomocy humanitarnej jest jej krótkookresowy efekt. W praktyce oznacza to zapewnienie żywności, wody, schronienia oraz innych środków niezbędnych do przeżycia, szczególnie w czasie jakiegoś kryzysu czy katastrofy. Tymczasem pomoc rozwojowa jest stałym zobowiązaniem państw bogatej Północy wobec krajów globalnego Południa. (5’)

6. Zwróć uczniom uwagę na związek prawa do rozwoju i innych praw człowieka z Milenijnymi celami rozwoju. Każdemu z tych celów można przyporządkować prawo określone w dokumentach prawa międzynarodowego. Poproś o wypełnienie tabeli (Materiał pomocniczy nr 4). Uczniowie mogą zrobić to ćwiczenie w 4-osobo- wych grupach. (10’)

7. W ostatniej części lekcji porozmawiajcie o tym, jaką zmianę w podejściu do pomocy ma wprowadzenie perspektywy praw człowieka. (Materiał pomocniczy nr 5). Oznacza to przede wszystkim, że beneficjenci powinni mieć kontrolę nad udzielaną im pomocą rozwojową. Z tego powodu bardziej uprawomocnione jest mówienie o współpracy rozwojowej i partnerstwie niż o pomocy. Ponadto państwa Unii Europejskiej i globalnej Północy są zobowiązane obecnie do zapewnienia praw tym, którzy są ich pozbawieni — jest to kwestia prawnej odpowiedzialności, a nie dobroczynności, „odruchów serca”. Oznacza to także zmianę rozumienia położenia osób pokrzywdzonych: mają one prawo domagać się realizacji swoich podstawowych praw, gdyż społeczność międzynarodowa zobowiązała się do ich zapewnienia. Zapowiedz uczniom, że na następnej lekcji porozmawiacie o tym, jak Polska wywiązuje się z pomocy rozwojowej. Poproś uczniów o wyszukanie danych statystycznych i sporządzenie notatki na ten temat. (10’)