Wspólny świat, wspólne wyzwania

Czy inżynieria genetyczna i Zielona Rewolucja mogą zlikwidować na świecie głód?

„Musimy żyć prościej, aby pozwolić innym po prostu żyć." (Mahatma Gandhi)

Co to jest inĹźynieria genetyczna?
Słowo inżynieria oznacza, że dochodzi do stworzenia czegoś nowego. W przypadku inżynierii genetycznej naukowcy wykorzystują części żywych organizmów jako podstawowy materiał budulcowy do stworzenia nowych lub zmian w już istniejących organizmach. DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) zawiera instrukcje wszystkich działań żywej komórki. Gen natomiast stanowi część składniową DNA. Każdy gen zawiera informację zakodowaną w jego chemicznej strukturze, w taki sposób, że cały zestaw genów w komórce determinuje wszystkie cechy organizmu. Geny zawierają pełną konstrukcję potrzebną organizmowi do funkcjonowania, a ponieważ ta informacja zostaje przekazywana z pokolenia na pokolenie, potomstwo przejmuje cechy swoich rodziców. Do rozrywania struktur DNA naukowcy używają enzymów, w które wkładają nowe kawałki i ponownie je sklejają. Mogą w ten sposób wyciąć i wkleić geny z jednego do drugiego organizmu, zmieniając w ten sposób strukturę DNA. Niebezpieczeństwo stanowi fakt, że w takich eksperymentach dochodzi do zmieszania genów. Naukowcy są w stanie kontrolować coraz to nowsze aspekty życia - zwierzęta, zboża, drzewa, a poprzez zdobycie praw do własności genów, przemysł stopniowo przejmuje kontrolę nad życiem. W ten sposób wszystkie istoty żywe mogą stać się jedynie produktami tworzącymi zyski, a ponadnarodowe korporacje będą rządzić podstawami istnienia społeczeństwa, rolnictwem, produkcją oraz składem żywności, którą konsumujemy.

Co to jest Zielona Rewolucja?
Zielona Rewolucja to określenie programów rozwoju rolnictwa prowadzonych w latach 60. XX w. Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO - agenda ONZ). Ich celem było zlikwidowanie zjawiska głodu na Ziemi poprzez zwiększenie produktywności rolnictwa (zwłaszcza w krajach tropikalnych i subtropikalnych) dzięki zastosowaniu wydajniejszych odmian roślin uprawnych i rozwojowi agrotechniki. Ważnym czynnikiem było wyhodowanie nowych odmian pszenicy, ryżu i kukurydzy, charakteryzujących się dużą plennością i odpornością na choroby. Mimo znacznej poprawy sytuacji żywnościowej na początku Zielonej Rewolucji w wielu krajach, m.in. w Indiach, Pakistanie, w państwach Ameryki Łacińskiej, miała ona w późniejszym okresie swoje negatywne następstwa ekologiczne. Są to niekorzystne przekształcenia środowiska przyrodniczego w wyniku wprowadzania monokultur rolnych, przeprowadzania nieprzemyślanych melioracji czy nadmiernego zużycia wody w celu nawadniania, nadużywania nawozów sztucznych i pestycydów; jak również zjawiska społeczne: nagły wzrost zróżnicowania dochodów i inne.
Czy wobec powyższego Zielona Rewolucja i inżynieria genetyczna są odpowiednim sposobem na wykarmienie ponad miliarda głodujących ludzi na świecie? Odpowiadając na to pytanie można się posłużyć przykładem tak cennego zboża jakim jest ryż, który w wielu kulturach azjatyckich oznacza po prostu życie. Czy wprowadzanie tak drogiej technologii, wymyślonej przez korporacje krajów Północny, może zakończyć się tragedią dla człowieka i środowiska naturalnego?
Ryż występował jako źródło żywności w Azji w wielu odmianach, jednak w ostatnim okresie globalizacja i przejmowanie rolnictwa przez agrobiznes miały na tę bioróżnorodność bardzo poważny wpływ. W Indiach na przykład istniało blisko 200 tys. odmian ryżu, dopóki chemia i maszyny przyniesione przez Zieloną Rewolucję nie zniszczyły tej bioróżnorodności. W miejsce zniszczonych tysięcy odmian ryżu naukowcy wspierający Zieloną Rewolucję wprowadzili nowe wysokowydajne odmiany, które już nie posiadały takich zdolności przystosowawczych jakimi charakteryzowały się gatunki powstałe w ciągu tysięcy lat. Wraz z nimi pojawiły się problemy z odpornością na choroby, nowe szkodniki, koszty związane z zakupem nawozów sztucznych, a także środków do zwalczania szkodników, chorób i chwastów. Sytuacja ta spowodowała gorszą jakość życia rolników, szkody w środowisku, zmniejszyła ilość odmian ryżu. Drugą falą po Zielonej Rewolucji, która miała zlikwidować problem głodu jest wprowadzona przez naukowców inżynieria genetyczna. Jednym z jej pierwszych rezultatów jest Złoty Ryż, okrzyknięty cudownym lekarstwem na utratę wzroku. Prace nad stworzeniem tego transgenicznego ryżu trwały 10 lat w Institute of Plant Sciences w Zurychu, a koszty tych badań wyniosły 100 mln dolarów. Zespół z Zurychu wprowadził do nasion ryżu geny żonkila i bakterie, aby uzyskać żółty ryż z dużą zawartością beta-karotenu, który w organizmie człowieka zamieniany jest w witaminę A. Poniesione koszty i lata pracy nie przyniosły efektów. Zwiększona zawartość witaminy A nie zapobiegnie utracie wzroku, ponieważ jej zawartość w ryżu zapewni jedynie 1% dziennego zapotrzebowania organizmu. Pozostałe składniki i tak muszą być dostarczane z innych źródeł, które istnieją w zielonych liściach warzyw i owocach, takich jak kolendra, curry, amarantus i inne. Natomiast bezpośrednią przyczyna niedoboru witaminy A na obszarach wiejskich w Indiach jest ziszczenie bioróżnorodności przez przemysł rolniczy i jedynie poprzez przywrócenie tej bioróżnorodności będzie można rozwiązać problem niedoboru witamin i niedożywienia. Wprowadzenie Złotego Ryżu na tereny wiejskie Indii wymagać będzie dużych nakładów finansowych ze strony miejscowych rolników, co uzależni ich od korporacji i często kończy się przejęciem przez nie ich ziemi. Rolnicy chcący uprawiać zmodyfikowane rośliny muszą najpierw zapłacić korporacji wysoką cenę za ziarno, następnie podpisać umowę, że będą używać środków chemicznych i nawozów tej właśnie firmy. Natomiast ziarno opatentowane prawami własności firmy będą musieli kupować co roku, ponieważ zgodnie z umową nie będą mogli używać ziarna do obsiewania w kolejnym sezonie. Zgodnie również z umową cały cykl produkcji - od nasion, poprzez zbiory, przetwarzanie do sprzedaży żywności będzie kontrolowany przez korporację, a lokalne metody


Inżynieria genetyczna zagraża każdej z tych dróg prowadzących do likwidacji głodu na świecie.

• Licencja - dokument prawny lub umowa określająca warunki korzystania z produktu firmowego, znaku handlowego np. licencja zawodowa - zezwolenie na prowadzenie pojazdu.

Opracowano na podstawie:
- Grupa Krakowska Greenpeace International, „Czy inżynieria genetyczna wyżywi świat”, „Zielone Brygady.
Pismo EkologĂłw" nr 7 (97), lipiec 1997
- Wiąckowski S. K., ,,Genetycznie modyfikowane organizmy - obietnice i fakty”, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko
- Encyklopedia wiem: www.portalwiedzy.onet.pl/encyklopedia.html

Pytania do dyskusji:
- Podaj po 3 przykłady zalet i wad inżynierii genetycznej dla zdrowia człowieka i środowiska.
- Dlaczego Zielona Rewolucja nie zlikwidowała głodu w Indiach? Uzasadnij swoją wypowiedź.