Czym są prawa człowieka?

Cel:
- Zrozumienie istoty praw człowieka przez osoby uczestniczące poprzez refleksję na temat ich osobistych doświadczeń dyskryminacji albo niesprawiedliwego traktowania.

Czas trwania: 60-120 minut.

Czego potrzebujesz:
- Kawałki papieru (jeśli to możliwe, w dwóch różnych kolorach)
- Flipchart
- Markery
- taśma malarska

To ćwiczenie ma 6 kroków:
Krok nr 1: Osobista refleksja –“to niesprawiedliwe!”
Krok nr 2: Dzielenie się doświadczeniami niesprawiedliwego traktowania. przeciwstawianie się niesprawiedliwości
Krok nr 3: Analiza doświadczeń
Krok nr 4: Konsekwencje niesprawiedliwego traktowania i dyskryminacji
Krok nr 5: Podejmowanie działania
Krok nr 6: Ewaluacja

WskazĂłwki dla facylitatora/facylitatorki:
- Wspominanie sytuacji, w których doszło do niesprawiedliwego potraktowania albo dyskryminacji może sprowokować bolesne
reakcje, zbyt trudne, aby się nimi dzielić. Upewnij się, że wszyscy rozumieją, że jeśli nie mają na to ochoty, nie muszą dzielić się
doświadczeniami. Być może lepiej będzie skupić się na podstawowych prawach oraz/albo dostępie do usług, zamiast poruszać bardziej wymagające tematy.

- Zachęć osoby uczestniczące, żeby słuchały się nawzajem aktywnie i z szacunkiem. Zwróć uwagę na przejawy gniewu, rozżalenia, bólu.

- Zadbaj o pozytywną atmosferę dla uczenia się, która umożliwi uczestnikom i uczestniczkom otwarte dzielenie się pomysłami i
uczuciami. Stosuj krótkie „energizery” oraz „lodołamacze”, które pozwolą wzmocnić ustalone zasady pracy.

- Do twojej roli facilitatora/facylitatorki nie należy rozstrzyganie dyskusji, a jedynie dodawanie pewności uczestnikom i uczestniczkom
poprzez zachęcanie do dzielenia się doświadczeniami. W niektórych przypadkach, jeśli uczestniczka/uczestnik podniesie kwestie
przemocy, niesprawiedliwego traktowania albo dyskryminacji, zastanów się, czy nie powinieneś/powinnaś porozmawiać z nimi po
sesji w celu udzielenia wsparcia, rady, sugestii jak uzyskać natychmiastową pomoc. Jeśli sytuacja dotyczy szkoły, będzie to możliwe wewnątrz tej instytucji, w innych przypadkach, pomocne będą lokalne organizacje albo telefoniczne linie pomocy.

- Kontroluj czas. Zwróć uwagę na to, ile czasu zajmuje praca w parach/grupach/trójkach i ich raport z wykonanego zadania w
stosunku do czasu trwania całego ćwiczenia. Im więcej czasu przeznaczysz na uzyskiwanie informacji od grup, tym pełniejsze
będzie to doświadczenie. Jeśli nie masz zbyt dużo czasu, kontynuuj zaznaczając, że nie wszyscy będą mieli szansę się wypowiedzieć.

- Jeśli masz wystarczająco dużo czasu, krok nr 2 możesz przeprowadzić w większych grupach zamiast w parach/trójkach, co da uczestniczkom i uczestnikom więcej czasu na przeanalizowanie kwestii, zanim będą prezentować swoje wnioski wszystkim obecnym.

Krok nr 1: Osobista refleksja –“to niesprawiedliwe!”
- Ustal podstawowe zasady wspĂłlnej pracy (patrz Poradnik dla FacylitatorĂłw i Facylitatorek).
- Rozdaj osobom uczestniczącym 2 kawałki papieru w różnych kolorach.
- Poproś, aby na jednym z nich opisały sytuację, kiedy doświadczyły nierównego traktowania albo dyskryminacji. Powinna to być sytuacja, na którą nie zareagowały żadnym działaniem. Poproś też o zapisanie słów opisujących ich uczucia w tamtej chwili.
- Jeśli to konieczne, podpowiedz uczestnikom/uczestniczkom, żeby pomyśleli/pomyślały o wydarzeniach, które miały miejsce w domu, szkole, w grupach rówieśniczych, przyjaciół, miały związek z zajęciami sportowymi itp. Zapytaj, czy były to sytuacje związane z cechami ich osobowości, sposobem myślenia, ubierania się, mówienia czy wykonywania czynności.
- Poproś uczestników/uczestniczki o opisanie na drugiej kartce doświadczenia niesprawiedliwego traktowania lub dyskryminacji,
któremu się przeciwstawili/przeciwstawiły. Poproś, żeby zapisali/zapisały słowa oddające ich uczucia w tamtej chwili.
- Jeśli mają taką chęć, mogą zapisać po 2 albo więcej kartek różnego koloru.
- Jeśli mają problem z przypomnieniem sobie doświadczeń ze swojego życia, mogą podać przykład z życia innych (przyjaciół, rodziny,
sąsiadów, itd.).

Krok nr 2: Dzielenie się doświadczeniami niesprawiedliwego traktowania. przeciwstawianie się niesprawiedliwości
Dyskusja w parach/trĂłjkach
- Poproś uczestników/uczestniczki o dobranie się w pary lub trójki. Zastanów się, czy nie warto podzielić ich na grupy jednej płci,
zwłaszcza jeśli pracujesz z nastolatkami.
- Poproś osoby uczestniczące, aby w parach/trójkach podzieliły się doświadczeniami, zaczynając od sytuacji, w której nie były w stanie nic zrobić, następnie przechodząc do zdarzenia, kiedy przeciwstawiały się niesprawiedliwości. Poproś, aby opisały jak czuły się w obu przypadkach.
- Poproś o zapisanie kilku słów kluczy na papierze albo flipcharcie, aby ułatwić zapamiętanie przebiegu dyskusji.

Krok nr 3: Analizowanie doświadczeń
Na forum
- Zaproś wszystkich do wspólnej pracy na forum. Poproś różne pary/trójki o zaprezentowanie wyników dyskusji. Jeśli zostały przygotowane flipcharty, powieś je na ścianie/tablicy.
- Kiedy wszystkie grupy podzielą się wynikami dyskusji, zadaj następujące pytania i zanotuj odpowiedzi na tablicy albo flipcharcie:
1. Co powstrzymało was od reakcji na niesprawiedliwe traktowanie/dyskryminację? (rzeczy, które nas ograniczają)
2. Co zadecydowało o tym, że przeciwstawiliście się/przeciwstawiłyście się sytuacjom niesprawiedliwego traktowania/dyskryminacji? (rzeczy, które nas uwłasnowalniają)
- Na podstawie doświadczeń uczestniczek/uczestników, zapytaj czy dziewczęta i kobiety spotykają się z innym rodzajem niesprawiedliwego traktowania/dyskryminacji niż chłopcy i mężczyźni? Jeśli tak, czym ono się różni i dlaczego?

Krok nr 4: Konsekwencje niesprawiedliwego traktowana i dyskryminacji
- Poproś osoby uczestniczące, aby zamknęły oczy i wyobraziły sobie sytuację, kiedy doświadczyły sytuacji niesprawiedliwego
traktowania/dyskryminacji. Zachęć do zastanowienia się nad konsekwencjami tych doświadczeń. Pomóż im w tym procesie, zadając
wskazane poniżej pytania. Czytaj wolno, po każdym z pytań zrób 20-30-sekundową przerwę na zastanowienie:
1. Co wynikło z tej sytuacji?
2. Czy czułaś/czułeś się osamotniona/osamotniony/wykluczona/wykluczony, niezdolna/niezdolny do brania w czymś udziału?
3. Czy odmówiono ci dostępu do miejsca, możliwości, szansy wzięcia udziału w czynności, wydarzeniu, odmówiono ci pieniędzy albo innych środków?
4. Czy czułaś/czułeś strach albo zagrożenie ze strony innych?
5. Czy coś ci się stało? Czy zniszczone albo skradzione zostały twoje rzeczy?
- Poproś o otworzenie oczu, powrót do swoich grup i podzielenie się tym co przyszło im na myśl podczas tej refleksji.
- Zaproś wszystkich do wspólnej pracy i zapytaj co rozumieją przez pojęcie praw człowieka. Następnie daj parom/trójkom kawałki papieru i poproś, aby zapisali na nich prawa, które zostały naruszone podczas ich doświadczeń niesprawiedliwego traktowania/dyskryminacji.
- Poproś grupy o odczytanie na głos praw człowieka, które zostały w ich przypadku naruszone. Poproś o zapisanie ich na tablicy albo umieszczenie na ścianie przy pomocy taśmy malarskiej. Pogrupuj podobne.
- Zapytaj uczestniczki/uczestników, co czują kiedy patrzą na swoje kartki, na przykład zaskoczenie, zdezorientowanie, smutek, złość, itd. Zapytaj, czy wiedzą dlaczego tak się czują.
Odnosząc się do kartek na ścianie/ tablicy oraz informacji zamieszczonych w sekcji, podsumuj:
- czym są “prawa człowieka”
- czym się charakteryzują
- jakie są przykłady sytuacji, w których naruszane są prawa człowieka

Następnie wyjaśnij związek między dyskryminacją i naruszaniem praw człowieka:
- Do dyskryminacji dochodzi kiedy osobie albo grupie odmawia się praw człowieka ze względu na czynniki takie jak rasa, pochodzenie
etniczne, narodowość, kasta, religia, płeć, tożsamość płciowa, orientacja seksualna, wiek, niepełnosprawność albo stan zdrowia.
Dyskryminacja oznacza doświadczanie wykluczenia, ograniczeń albo zróżnicowanego traktowania, którego intencją albo wynikiem jest brak gwarancji dla realizacji praw człowieka.
- Dyskryminacja może stanowić wyraz osobistej albo zbiorczej władzy, z czym może być związane użycie siły.
- Ludzie dyskryminowani często czują się gorsi, bezwartościowi, bezsilni. To przyczynia się do pogłębienia społecznego wykluczenia,
marginalizacji i utrudnia dostęp do środków (pieniędzy, schronienia, pracy) i usług (edukacji, opieki zdrowotnej).
- Do dyskryminacji może dojść między jednostkami na podłożu różnic kulturowych. Może też być tak, że dyskryminacja jest
zinstytucjonalizowana poprzez prawo i politykę rządu.
- Dyskryminacja „napędza” naruszenia praw człowieka, gdyż pozbawia ludzi ich praw z powodu tego kim są i w co wierzą.
- Położenie kresu wszelkim formom dyskryminacji jest niezbędne, aby ludzie mogli domagać się i korzystać z praw człowieka.

Krok nr 5: podejmowanie działania
- Rozdaj wszystkim uczestnikom/uczestniczkom kartkę papieru i poproś, żeby napisali/napisały jedno działanie, które podejmą, aby w
przyszłości chronić swoje prawa (albo prawa innych w szkole, rodzinie, lokalnych społecznościach). Zaproś wszystkich do kręgu i poproś każdą osobę o pokazanie swojej kartki, przyklejenie jej na ścianie albo zachowanie na potrzeby następnych sesji.
- Zachęć do kreatywnego działania na rzecz praw człowieka. Mogą napisać skrypt audycji radiowej, wydrukować plakaty albo napisać
slogany skierowane do innych młodych ludzi. Mogą wystawić sztukę, w której postaci nie reagują na niesprawiedliwość, potem przedstawić alternatywną wersję aby pokazać postaci przeciwstawiają się niesprawiedliwości i domagają się swoich praw.
- Poproś uczestników/uczestniczki o pomysły na działania, jakie mogą podjąć w celu promowania świadomości w temacie dyskryminacji i praw człowieka w ich szkołach, w domach, społecznościach. Zapisz sugestie na flipcharcie/tablicy.
- Zapytaj, czy w ich środowisku szkolnym albo lokalnej społeczności istnieje konkretny problem, któremu uczestniczki/uczestnicy
chciałyby/chcieliby przeciwdziałać? Więcej pomysłów jak podejmować tego typu działania można znaleźć w Poradniku dla Facylitatorów i Facylitatorek.
- Powiedz nam co robisz! Podziel się pomysłami i kreatywnością z innymi młodymi ludźmi z całego świata poprzez stronę Amnesty International, Żądamy Godności: www.amnesty.org/demand-dignity

Krok nr 6: Ewaluacja
Jeśli masz czas, przeprowadź krótką ewaluację ćwiczenia. Skup się na tym co uczestniczkom/uczestnikom podobało się w ćwiczeniu i w sposobie jego przeprowadzenia, a co nie. Więcej informacji na temat technik ewaluacji znajdziesz w Poradniku dla Facylitatorów i Facylitatorek.